MTS təhlili – Xülasə

İkili seçim brokerlərinin reytinqi:
  • Binomo
    Binomo

    Ən yaxşı ikili seçim brokeridir!
    Pulsuz təlim və demo hesabı!

Dayanat A. AHMADOV Blog

XÜLASƏ:

Məqalənin məqsədi innovasiya iqtisadiyyatına keçid şəraitində ilkin coğrafi göstəriciləri Azərbaycan Respublikası ilə yaxın ölkələrin əmək ehtiyatları perspektivindən müqayisəli iqtisadi təhlilinin aparılması, innovasiya səmərəliliyinin yüksəldilməsi məqsədilə zəif məqamları aşkar etmək və onların aradan qaldırılması yollarını müəyyən etməkdir. Tədqiqat işi abstraksiya, müqayisəli təhlil, sistemli təhlil, məntiqi ümumiləşdirmə kimi tədqiqat üsulları əsasında yerinə yetirilmişdir. Tədqiqatın praktiki əhəmiyyəti Azərbaycanda və innovasiya iqtisadiyyatına keçidi stimullaşdıran region ölkələrin müvafiq iqtisadi siyasətinin formalaşdırılması zamanı faydalı ola bilər. Tədqiqatın orijinallığı və elmi yeniliyi ondan ibarətdir ki, innovasiya iqtisadiyyatlı ölkələrin əmək ehtiyatlarının strukturu öyrənilmiş, infomasiyanı istehsal edən STEM(Science Technology Mathematics Engineering) kadrlarının bu strukturdakı yeri tədqiq edilmişdir.

Açar sözlər: innovasiya iqtisadiyyatı, əmək ehtiyatları strukturu, müqayisəli təhlil, STEM

THE COMPARATIVE ANALYSIS OF LABOR RESOURCES OF INNOVATION ECONOMIES: STEM PERSPECTIVE

ABSTRACT:

The purpose of the article is to make a comparative economic analysis of the countries close to the Azerbaijan Republic according to its initial geographical indications in terms of labor force perspective in the transition period to innovation economy; to detect the weaknesses in order to increase the efficiency of innovation and to identify ways to eliminate these weaknesses. The research has been carried out on the basis of the research methods such as abstraction, comparative analysis, system analysis, logical generalization. The practical importance of the research is that it would be useful for the countries such as Azerbaijan and other region countries stimulating the transition to the innovation economy for making an appropriate economic policy. The originality and the scientific innovation of the study is that the structure of labor forces of the countries with innovation economy has been learned, the role of STEM(Science Technology Mathematics Engineering) on producing information has been studied.

Keywords: innovation economy, labor force structure, comparative analysis, STEM

СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ ТРУДОВЫХ РЕСУРСОВ В ИННОВАЦИОННЫХ ЭКОНОМИКАХ: ПЕРСПЕКТИВЫ СТЭМ КАДРОВ

İkili seçim brokerlərinin reytinqi:
  • Binomo
    Binomo

    Ən yaxşı ikili seçim brokeridir!
    Pulsuz təlim və demo hesabı!

РЕЗЮМЕ:

Цель статьи провести сравнительный экономический анализ с перспективы трудовых ресурсов Азербайджанской Республики со странами со схожими первичными географическими показателями в условиях перехода к инновационной экономике, выявить и определить пути устранения слабых сторон с целью улучшения эффективности инноваций. Исследовательская работа выполнена на основе методов абстракции, сравнительного анализа и логического обобщения. Практическая важность исследования состоит в том что она может быть полезна при формировании соответствующей экономической политики в Азербайджане и в странах региона для стимулирования перехода к инновационной экономики. Оригинальность и научная новизна исследования заключается в исследовании структуры трудовых ресурсов в странах с инновационной экономикой и определении роли (места) производителей информации – STEM(Science Technology Mathematics Engineering) кадров в данной структуре.

Ключевые слова: инновационная экономика, структура трудовых ресурсов, сравнительный анализ, STEM

KONSEPTUAL YANAŞMA

Hazırda dünya iqtisadiyyatı innovasiya əsaslı iqtisadiyyata transformasiya edilməkdədir, aparıcı iqtisadiyyatlar buna müvəffəq olsalar da bu proses həm aparıcı həm də digər ölkələr üçün aktualdır və davam edən bir prosesdir. Dayanıqlı iqtisadi sistem qurulmuş dövlətlər, Tədqiqat və İnkişafın(R&D) innovasiyanı stimullaşdırması və texnologiya transferinə təsirindən meydana gələn iqtisadi əhəmiyyəti[1] dərk etdiklərindən informasiya istehsalının çəkisini ümumi iqtisadiyyatda artırmağa, digər ölkələr isə “hərəkət edən qatara” çatmağa çalışırlar. Ona görə innovasiya əsaslı iqtisadiyyat quruculuğuna keçid prosesində ölkəmizin əmək ehtiyatlarının mövcud strukturunun aparıcı ölkələr ilə müqayisəli təhlilinin aparılması, informasiyanı istehsal edən kadr potensialının həmin strukturdakı yerinin qiymətləndirilməsi vacibdir.

Ölkələr iqtisadi-siyasi güc baxımından müqayisə edilərkən, əhali və ərazi cəhətdən böyük olanların irəli çıxdığı məlumdur. Ancaq müasir iqtisadiyyatlarda bu yanaşma getdikcə öz əhəmiyyətini itirməkdədir: Sinqapur, İrlandiya, Finlandiya kimi ölkələr də dünya iqtisadiyyatı dövriyyəsində çox əhəmiyyətli yer tuta bilməkdədir. Bu baxımdan regional və ya iqtisadi göstəricilərinə görə yaxın ölkələr deyil, Azərbaycan Respublikasına əhali və sahə cəhətdən yaxın olan ölkələrin müqayisəli təhlili yeni bir yanaşma tələb edir. Ancaq təəssüf ki, bu sahədə, Unesco, Dünya Bankı, Eurostat və s. kimi statistik mənbələrdə Azərbaycan Respublikasının məlumatları olduqca məhduddur, xüsusilə də STEM (Science Technology Engineering Mathematics) əmək ehtiyatları sahəsində statistik məlumatlar yox dərəcəsindədir. Bu səbəbdən bu məqalə üçün təhlilin abstraksiya, məntiqi ümumiləşdirmə kimi metodlar vasitəsilə edilməsi ən optimal metod olaraq qəbul edilmişdir.

GİRİŞ

STEM kadrları, iqtisadiyyata dəstək göstərən innovasiyanın meydana gəlməsində 2 yolla iştirak edirlər. Birincisi innovasiya texniki proqressə səbəb olur, hansı ki iqtisadi və sosial rifahın ilkin şərtidir. Digər tərəfdən isə innovasiyalar, ölkənin qlobal bazarda rəqabət qabiliyyətini inkişaf etdirir ki, bu da iqtisadi artımın əsasıdır. 2020-cu ildə Avropa Komissiyası tərəfindən hazırlanan Avropa 2020 strategiyasında 3 əsas prioritetə fokuslanmaq təklif edilmişdir: Birincisi bilik və innovasiyaya əsaslanan iqtisadiyyat tərəfindən formalaşan çevik artım yaratmaqdır. Digər prioritet iqtisadi artımı resurs effektiv, yaşıl və daha rəqabətqabiliyyətli etməklə iqtisadiyyatın möhkəmləndirilməsinin davamlı olmasını təmin etməkdir. Sonuncu prioritet isə sosial və ərazi bağlılığını təmin etməklə yüksək-məşğul iqtisadiyyatlı əhatəli böyümədir[2]. Qeyd edilən bu 3 prioritetə çatmaq üçün STEM kadrlarının rolu əvəzedilməzdir. Onlar bazara tətbiq edilə bilən və texnoloji innovasiyaya töhfəsi yüksək iqtisadi artımın yanında, yeni iş yerlərinin yaradılması, təmiz enerji təchizatının təmin edilməsi, təbii ehtiyatların davamlılığını saxlamaq və iqlim dəyişikliyi ilə bağlı problemləri həll etməkdə birbaşa praktiki rol oynayırlar. Avropa ölkələri üçün kifayət qədər keyfiyyətli STEM kadrlarının varlığı 2020-ci ilə qədər prioritet siyasət olacaqdır, bu trendin 2020-ci ildən sonra da davam etməsi gözləniləndir.

QLOBAL İNNOVASİYA İNDEKSİ VƏ STEM

Qloballaşmanın dünyanı “kiçiltdiyi” və kiçik ölkələr üçün kəmiyyətin getdikcə əhəmiyyətini azaltdığı bir dövrdə, “cırtdan” dövlətlər də qlobal iqtisadi proseslərdəki rolunu artıra bilməkdədir. Biz artıq dünya iqtisadiyyatından danışarkən böyük miqyaslı ölkələr olan ABŞ, Yaponiya, Çin kimi çox böyük ölkələrlə yanaşı Cənubi Koreya Respublikası, Tayvan, İsveçrə, İsrail, Hollandiya, İsveç, Finlandiya kimi ölkələrin də adını çəkirik. Məsələyə bu kontekstdən yanaşaraq STEM kadrların əhəmiyyətini düzgün qiymətləndirə bilmək və müqayisəli təhlil apara bilmək üçün bu məqalədə Cornell Universiteti, “INSEAD” Biznes Məktəbi və Ümumdünya Əqli Mülkiyyət Təşkilatının ortaq layihəsi olan 2020-cü il Qlobal İnnovasiya İndeksi hesabatı[3] nəzərdən keçirilmişdir. Yeri gəldikcə son illərin hesabatına da istinad edilməklə birlikdə 2020-cü il hesabatının əsas hesabat kimi seçilməsini 2 səbəb şərtləndirmişdir: Birinci səbəb, hesabatın 2020-cü il mövzusu “İnnovasiyada İnsan faktoru”dur, ikinci səbəb isə müqayisəli təhlildə son illərin iqtisadi krizisinin müqayisəyə təsirlərini aradan qaldırmaqdır.

Qİİ-yə görə Azərbaycan Respublikası 143 ölkə arasında 100 xaldan 29,60 xalla 101-ci yerdə, onun tərkib hissəsi olan Mədaxil alt indeksində 37,35 xalla 91-ci yerdə, Məxaric alt indeksində isə 21,73 xalla 109-cu yerdə qərarlaşmışdır(Cədvəl 1). Müqayisəli təhlil aparmaq üçün Qİİ hesabatındakı 143 ölkədən 27 ölkə seçilmişdir ki, bu seçim aşağıdakı metodologiya vasitəsilə aparılmışdır. İlk öncə Dünya İqtisadi Forumunun Qlobal Rəqabət İndeksi 4.0 və ondan yuxarı ölkələr, daha sonra əhali və sahə coğrafi göstəriciləri üzrə Azərbaycan Respublikası ilə yaxın ölkələr təyin edilmişdir. Bunun üçün hər bir ölkənin sahəsini və əhalisinin sayını müvafiq olaraq dünyanın ümumi sahəsinə və ümumi əhali sayına bölünməsi ilə alınan rəqəmlərin cəminin Azərbaycan üzrə alınan rəqəmlə yaxın olan ölkələr müəyyən edilmişdir. Sonda isə Qİİ indeksində 40 xaldan yuxarı 27 ölkə seçilmişdir ki, nəticədə onlar həm coğrafi göstəricilər baxımdan yaxındırlar, həm də innovasiya indeksində yüksək xal toplamışdırlar.

Qİİ-yə ilkin nəzər saldıqda, Azərbaycan Respublikası bazar iqtisadiyyatına keçid dövrü ərzində institusional və bazar mühiti baxımından az iş görmədiyini müşahidə edirik. Müvafiq

olaraq bu kateqoriyalardan 53,40 və 59,90 xal toplamışdır. Ancaq mədaxil alt indeksini təşkil edən digər kateqoriyalardan az xal toplamışdır. Bunlar (1)infrastruktur kateqoriyası, xüsusilə (2)insan kapitalı və tədqiqat kateqoriyası(İKTK) və (3)biznes mühiti kateqoriyasıdır ki, müvafiq olaraq xallar 32,40; 20,90 və 20,10 xal təşkil etmişdir. Qİİ-nin 2020-cı il hesabatında Azərbaycan Respublikasının infrastruktur indeksi 32,40 xalından 40,80 xalına yüksəldiyini də nəzərə alaraq bu məqalədə əsasən daha çox mövzuyla birbaşa əlaqəsi olan İKTK və onunla bağlı biznes mühiti kateqoriyası üzrə müqayisələr aparılacaqdır. Seçilən 27 ölkənin orta İKTK xalı Azərbaycan Respublikası istisna olmaqla 50,28 xal təşkil etmişdir ki, bu kateqoriya üzrə Azərbaycan Respublikasının xalı 20,9 xalla orta rəqəmdən 2 dəfədən də artıq aşağıdır. Və bu kateqoriya üzrə ən az xal toplayan Moldova Respublikasının xalından(28,60) fərqi isə 7,70-dir. Bəs İKTK kateqoriyasına hansı faktorlar təsir edir?

İKTK özü məktəb təhsili, ali təhsil və tədiqat alt-kateqoriyalarına bölünmüşdür. Azərbaycan Respublikası üzrə məktəb təhsil sahəsində dövlət xərcləmələrinin ÜDM-dəki faizi bəndi, bütünlükdə ali təhsil alt kateqoriyası və tədqiqat və bütünlükdə tədqiqat-inkişaf(Tİ) alt kateqoriyası zəif nöqtə kimi üzə çıxır. İKTK kateqoriyasının ən əsas komponenti olan ali təhsil alt kateqoriyasının bəndləri ali təhsil faizi, elm-mühəndislik təhsili alanlar və təhsil mübadiləsi indeksləridir ki, hər üç indeksdə Azərbaycan Respublikası qeyd edilən ölkələrin bir çoxundan geri qalmaqdadır. Cədvəl 2 üzrə bu alt-indekslərin içində elm və mühəndislik məzunları indeksinə yaxından baxaq. Azərbaycan Respublikası 26,8 xal toplamışdır, ən yüksək indeksi 63,3 xalla Hong-Kong, ən aşağı indeksi isə 21,9 xalla Hollandiya toplamışdır.

Azərbaycan 26,8 xalla Hollandiyanı üstələsə də, həm ali təhsil kateqoriyasında həm də İKTK alt-indeksində hər iki ölkədən geri qalır. Ali təhsil mübadiləsi alt-kateqoriyası üzrə Hollandiyanın(24,8) Azərbaycandan(12,6) təxminən 2 dəfə yüksək xal yığması ali təhsil məzunlarına daha keyfiyyətli təhsil verildiyinin sübutudur ki, bu da səmərəliliyə birbaşa təsir edən amillərdəndir. Bu mülahizəyə, Tİ kateqoriyasından Azərbaycan Respublikasının 11,9 xal toplamasına müqabil, Hollandiyanın 56,6, Honq-Konqun isə 44,8 xal yığması da dəstək göstərir. Tİ kateqoriyasındakı digər alt indekslərdəki rəqəmlər də eyni həyəcan təbilini vurmaqdadır. Qeyd edilənləri sadələşdirsək, Azərbaycan innovasiya sahəsində geri qalmasının səbəbini investisiya, infrastruktur amilində deyil, məhz keyfiyyət, səmərəlilik və optimallıq məsələsində axtarılmalıdır.

İKTK kateqoriyasına ümumi nəzər saldıqdan sonra, Qlobal İnnovasiya İndeksinin Biznes Mühiti Kateqoriyasını(BMK) nəzərdən keçirək. Bu kateqoriya ona görə əhəmiyyətlidir ki, bazar iqtisadiyyatı şəraitində verilən təhsilin keyfiyyət meyarı cəmiyyətə və iqtisadiyyata faydası şəklində təzahür edir. Biznes mühiti kateqoriyası, İKTK-nın bəndləri olan məktəb təhsili, ali təhsil və Tİ indekslərinin akkumlyasiyası nəticəsində innovasiyaya, dolayısı ilə cəmiyyətə və iqtisadiyyata transferini simvolizə edir. BMK yaradıcılığın, səmərəliliyin, rəqabətin artırılmasıda stimul rolunu oynayır ki, bu da ancaq yüksək səviyyəli STEM kadrları ilə ola bilər. BMK özü 3 alt-kateqoriyaya – bilik işçiləri, innovasiya inteqrasiyası və bilik həzminə bölünür. Məqaləmizlə birbaşa əlaqəsi olan bilik işçiləri kateqoriyası isə bilik əsaslı işlərdə çalışanlar, rəsmi təlim verən şirkətlər, biznes tərəfindən icra edilən tədqiqat və inkişafa dövlət xərcləri (TİDX) bəndlərinə bölünür. BMK üzrə ən yüksək xalı 66,7 xal ilə Sinqapur almışdır ki, rəqəmin yüksək olmasında ən böyük pay 89,1 xal ilə bilik əsaslı işlərdə çalışanlar indeksinin digər komponentlərə görə yüksək olmasıdır. Eyni trendi İsveçrənin xalında da görə bilərik – bilik əsaslı işlərdə çalışanların xalı 87,0 təşkil etmişdir. Rəsmi təlim verən şirkətlərin sayı baxımından Azərbaycan Respublikası ən aşağı 8,0 xal toplamışdır ki, ən yüksək xalı olan İrlandiya ilə arasında 84 xal fərq vardır. Biznes qurumları tərəfindən maliyyələşdirilən TİDX-nin ümumi TİDX daxilindəki faizi 2020-cü ildə 20,9 xal olsa da 2020-cı ildə 6,7 təşkil etmişdir. Biznes qurumları tərəfindən icra edilən TİDX-nin ÜDM-dəki faizinə görə isə həm 2020 həm də 2020-cı ildə aşağı olmuşdur. Qeyd edilən xallar müvafiq olaraq 1,1 və 0,6 təşkil emişdir ki, ən son qeyd edilən 2 alt-kateqoriya üzrə göstəricilər digər ölkələrlə müqayisədə həddindən artıq çox aşağıdır.

Sonda isə ikinci böyük alt indeks olan və mədaxilin səmərəliliyini əks etdirən məxaric alt indeksini nəzərdən keçirək. Cədvəl 1-dən də göründüyü kimi, Azərbaycan Respublikası məxaric alt indeksinə görə və onun tərkib hissəsi olan bilik və texnoloji məshullar və yaradıcı məhsullar kateqoriyalarına görə bütün ölkələrdən geri qalır. Yuxarı xallar sadəcə Xarici Birbaşa İnvestisiya net çıxışı(52,5), İKT və təşkilati model (64,8) və Milli kinofilm isthehsalıdır(20,7) ki, bunlar daha çox infrastruktur və institusional fokusun nəticələridir. Birbaşa iqtisadiyyata təsiri olan və insan keyfiyyəti amili ilə birbaşa bağlı olan Patent Əməkdaşlıq Müqaviləsi Müraciətləri(1,5), Elmi və texniki nəşrlər(5,8), İmtiyaz və lisenziya haqqları(0), Kreativ məhsul ixracı(10,3) bəndlərində isə indeksdə ən zəif nöqtələr təşkil etmişdir. Qeyd etməliyik ki, bu ölkələr sahəsi, əhalisi və ya ÜDM-də kapital həcmi faizi göstəricilərindən ən azı ikisi üzrə yaxın ölkələrdirlər. Belə halda Azərbaycan Respublikasının məxaric indeksinin çox aşağı olmasını necə izah edə bilərik?

Qİİ hesabatı özü bu suala nəzəri olaraq cavab verir. Hesabatda yüksək və orta gəlirli ölkələr üzrə innovasiya metrikləri 3 əsas göstərici ilə ifadə edilir. Bunlar QS universitet sıralamasındakı ilk 3 universitetin orta həddi, ən az 3 ofisdə açılan patent növləri və H indeks ilə istinadlı sənədlər göstəriciləridir. Burada Azərbaycanın rəqəmləri müvafiq olaraq 19,2 xalla 53-cü sıra, 2,7 xalla 89-cu və 4,5 xalla 116-cı yerdədir. Toplam xal 26,4 edir ki, müqayisə etdiyimiz ölkələrdən olan İsveçrədən 10 dəfədən, Hollandiya, İsveç və Koreyadan 8 dəfədən, Macarıstandan da 3 dəfədən də artıq aşağı xal toplamışdır. Bir daha qeyd edilməlidir ki, müqayisə edilən ölkələrin 2020-cü il ÜDM-də kapital həcmi ən az olan Portuqaliyada 15,14%, ən yüksək Koreya Respublikasında 29,28%, digərlərində isə bu iki rəqəm arasında təşkil etməkdədir. Azərbaycan Respublikasını çıxmaqla 23 ölkənin orta göstəricisi 22,43%, Azərbaycan Respublikasının göstəricisi isə 25,76% təşkil etmişdir. Əgər ən son qeyd edilən rəqəmlər kəmiyyət göstəriciləridirsə, Qİİ-nin innovasiya üzrə 3 metriki keyfiyyətlə və dolayısı ilə birbaşa insan kapitalı ilə əlaqəlidir. Müəllifin özünün çəkdiyi Qrafik 1-də də Qİİ indeksinin 143 ölkə üzrə İnsan Kapitalı və Tədqiqat indeksi ilə Məxaric indeksi arasında yüksək müsbət mütənasibliyin varlığı aydın nəzərə çarpmaqdadır. 2020 və 2020-cı illərdə hər iki indeksin rəqəmləri 143 ölkə üzrə xətti asılılıq təşkil etməsi ondan xəbər verir ki, innovasiya məxaricinin artması, İKTK üzrə indeksin mütənasib artması ilə daha tutarlı izah edilə bilər.

Nətiədə, Qİİ hesabatı, Azərbaycanı həm ÜDM ilə müqayisədə aşağı performanslı dövlətlər siyahısına, təəssüf ki, həm də qeyri-məhsuldar innovatorlar siyahısında daxil etmişdir. Bu siyahıda “Öyrənənlər” kateqoriyasına Rusiya, Türkiyə, Rumıniya, Xorvatiya, Tayland, Litva, Macarıstan, Çin kimi ölkələr düşmüşdür ki, onlar böyük addımlarla liderlər kateqoriyasına doğru irəliləyirlər. Liderlər siyahısında isə bu məqalədə seçilən 27 ölkədən 16-sı mövcuddur: İsveçrə, İsveç, Finlandiya, Hollandiya, Danimarka, İrlandiya, Norveç, Koreya Respublikası, İsrail, Avstriya, Belçika, Çexiya, Estoniya, Yeni Zellandiya, Sinqapur və Honq-Konq. Qİİ üzrə göstərilən təhlillərdən sonra belə bir sual meydana çıxır. Azərbaycan Respublikasının Qİİ indeksinin, xüsusilə də insan kapitalı və tədqiqat indeksinin yüksəldilməsi üçün səmərəlilik faktoru necə artırıla bilər?

Məxaric indeksinin insan faktoru perspektivindən səmərəlilyinin artırılmasının açar sözü STEM kadrları ilə birbaşa əlaqəlidir. Bir çox ölkələr 90-cı illərin əvvəllərindən STEM kadrların keyfiyyətinin artırılmasına nail olmaq üçün STEM siyasətləri formalaşdırmış və bu prosesi məktəb təhsilindən başlamışlardır. Məhz STEM sahəsinə verilən əhəmiyyət sayəsində dünya ölkələrində STEM kadrları getdikcə öz nüfuzunu bütün sahələrə sirayət etdirir, STEM qabiliyyətinə ehtiyac olan iş yerləri ümumi iş yerlərinə nisbətdə fərqi artmaqda davam edir və nəticədə həmin ölkələr innovasiyada rəqabətcil üstünlük təşkil edir. Məsələn, Avropa İttifaqı ölkələri üzrə əgər 2000-ci illərdə yüksək texnologiya işləri 1 üzrə artım 5-6% arasında və digər sahələrdəki artım 1-3% arasında dəyişirdisə, 2020-cu ildən sonra yüksək texnologiya sahəsindəki artım 20% olmuşdur[4]. Bu, digər sahələrdəki artım ilə fərqi 12% fərq etməkdədir ki, həmin trend həm Aİ, həm də dünya ölkələri üzrə hələ uzun müddət davam edəcəyi gözləniləndir. Goos və digərlərinin Eurostat hesablamalarına görə 1 yüksək texnologiya iş yeri, yerli iqtisadiyyatda 4 əlavə qeyri yüksək-texnologiya işi – hüquqçu, həkim, ofisiant, taksi sürücüsü, məktəb müəllimi, menecerlər və texnoloq kimi işlər – yaradır[4]. Bu, iqtisadiyyatdakı texnolologiya istehsal edən şirkətlərin səmərəliliyinə birbaşa təsirindən əlavə, ölkənin gəlirinin artırılması və iqtisadi inkişafında əhəmiyyətli rol oynayıcıdır. Avropa Parlamentinin STEM kadrları haqqında aparılmış tədqiqatında[5] STEM kadrlarına olan tələbatın Avropa İttifaqı ölkələrində 2020-2025-ci illər arasında 8% artımı gözlənildiyi qeyd edilmişdir ki, halbuki digər kadrlara olan tələbat artımının 3% olacağı hesablanmaqdadır. STEM ilə əlaqəli sektorlarda da eyni trend olacağı proqnozlaşdırılır. Belə ki qeyd edilən 12 il müddətdində 6,5% artım gözlənilməkdədir. Əgər əczaçılıq sektorunda faiz artımı gözlənilən deyildirsə də, kompüter sektorunda 8% və professional xidmətlər sektorunda isə 15% artım gözləniləndir. Business Europe-a görə “STEM qabiliyyətli əmək ehiyatları qıtlığı önümüzdəki illərdə iqtisadi artımın önündəki ən əhəmiyyətli maneə olacaqdır”[6]. Hal-hazırdakı çatışmazlıq sadəcə mühəndislik və İKT sahəsindədir, halbuki yuxarıda qeyd edildiyi kimi, STEM qabiliyyətləri artıq bütün professional xidmət sahələrinə sirayət etməkdədir. Bunu İngiltərədə biznes təmsilçiləri arasında aparılan sorğunun[7] nəticələri də təsdiqləyir. Belə ki, universitet təhsili üzrə dövlətdən gözlənilən prioritetlər ilə bağlı aparılan sorğuda, birinci tələbat məzunların işə götürülməsi ilə bağlı bacarıqlarının artırılmasıdırsa, ikinci tələbat istənilən STEM məzunlarının kəmiyyət və keyfiyyətini artırmaqdır(Qrafik 2). Peşə Təhsilinin İnkişafı üzrə Avropa Mərkəzinin(CEDEFOP) STEM ilə əlaqəli sektorlarda gələcək əmək ehtiyacları cədvəlində(Cədvəl 3) də eyni trendi müşahidə edirik.[8] Belə ki, “böyük data”, statistik və riyazi analiz, texniki proqramlardan istifadə və s. kimi qlobal qabiliyyət dəyişikliyi trendi artıq çox sahədə özünü biruzə verməkdədir.

STEM kadrların hazırlanmasının böyük nisbəti təhsil ilə olacağı başa düşüləndir. Və təhsil ilə iqtisadi inkişaf arasında yüksək əlaqənin olduğu akademik mühit tərəfindən qəbul edilən olsa da, bunun hansı mexanizm üzrə olacağı, məzmunu və nəticələri hər zaman müzakirə mövzusu olmuşdur[9]. İnsan kapitalı və nəticələrinin ölçülməsi çətinlikləri, qabiliyyət və innovasiyanın anlayışının ümumiliyi, və innovasiya yönümlü konkret tədqiqatların azlığı bunu daha da zəiflədir. Ən əhəmiyyətlisi isə, innvovasiya ilə ona lazım olan qabiliyyətli işçi arasında bəsit və ya tam qəbul edilmiş bir münasibət olduğunu deyə bilmirik. Biz sadəcə ölkə səviyyəsində texnoloji inkişafdan geri qalmamaq üçün tədqiqat və inkişafın(R&D) üstünlüklərindən istifadə etmək istəyirik, bunun üçün də yaxşı təhsilli insan kapitalı yığımına çalışırıq[10]. Əsasən zəif və orta gəlirli ölkələrdə məhsuldarlığın yüksəldilməsi, insan kapital və innovasiya arasında münasibətin qurulması məqsədilə yeni texnologiyayaya adaptasiya ola biləcək qabiliyyətli işçilərin keyfiyyətinin artırılması bunun üçün çox böyük əhəmiyyət kəsb etməkdədir[11].

Azərbaycanda STEM təhsilinin xüsusilə də STEM işçilərinin vəziyyəti haqqında təəsüf ki, yetəri qədər statistik məlumat mövcud deyildir. Ayrı-ayrılqda müxtəlif mənbələrdə müxtəlif məlumatlar olsa da, vahid metodologiya ilə Azərbaycan Respublikasını müqayisə edə biləcək informasiyalar yox dərəcəsindədir. Bu məqalədə innovasiya və buna bağlı olaraq STEM sahəsində lider ölkələrin vəziyyəti haqqında ümumi xülasə verilərək, müqayisə aparılmağa çalışılacaq. Belə ki, 2007-ci ildə, Finlandiya və Almaniyada mühəndislik işçiləri ümumi işçilər arasında ən yüksək paya sahib olan ölkələr olmuşdur. Bu iki ölkə elm və texnologiyaya xüsusi dərəcədə böyük əhəmiyyət verməkdədir. Məsələn, Eurostat statistikalarına görə həmin ildə Finlandiyanın tədqiqat və inkişafa xərci ÜDM-nin 3,47 %-ni, Almaniyanın isə 2,54 %-ni təşkil etmişdir. Buna müqabil olaraq, ən az mühəndislik sıxlığı mövcud olan Slovakiya Respublikası isə, həmin il avropa ölkələri arasında, ÜDM-nin 0,46%-ni yeni məhsul və proseslərə xərcləyə bilmişdir[12]. 2006-cı ildə Finlandiyada şirkətlərin yarısı, Almaniyada isə üçdə ikisi innovasiya ilə əlaqəli yüksək texnologiyalar ilə məşğul olan şirkətər təşkil edə bilmişdir ki, bu şirkətlərdə innovasiya istehsal edə bilən yüksək səviyyəli STEM kadrları işləyirlər.

Test əsaslı akademik performansa və elm-texnologiya sahəsində oxuyan tələbə sayına fokuslanan təhsil sistemlərində kreativlik, tənqidi düşüncə və ünsiyyət qabilliyyətləri kimi müasir innovasiya cəmiyyətinin ən əhəmiyyətli qabiliyyətləri istehsal edilmir. Çünki, akademik təhsil metodu, tələbələrə innovativlik və təşəbbüskarlıq ruhunu aşılaya bilmir. Halbuki, informasiya iqtisadiyyatında STEM kimi təhsil siyasətləri ilə innovativ düşüncə tərzinin artırılması qərb ölkələrində uzun müddətdir ki, tətbiq edilməkdədir[3].

Azərbaycanda STEM sahəsini müqayisə edə bilmək üçün TQDK-nın rəsmi məlumatlarına əsaslanaraq, STEM kadrlarının böyük hissəsini təşkil edəcək I və IV qruplar üzrə orta bal göstəricilərini və sayını nəzərdən keçirmək olar[13]. 2020-cı illər ərzində ali təhsil müəssisələrinə 32276 nəfər qəbul baş vermişdir ki, I qrup üzrə 10061(31,17%), IV qrup üzrə isə 2507(7,77%) olmuşdur. II, III və V qrupları üzrə isə müvafiq olaraq 9123(28,27%), 8540(26,46%) və 2418(6,34%) təşkil etmişdir. STEM kadrlarının əksəriyyətini təşkil edən qruplar üzrə cəmin 38,94% olması bir daha sübüt edir ki, əslində bu sahədə təhsil alacaq şəxslərin sayı kifayət qədərdir. Qruplar üzrə ayrı-ayrılıqda orta bal isə, bir-birindən çox fərqlənmədən 310-370 bal arasında olmuşdur. Bu rəqəm, qrupların öz aralarında keyfiyyət fərqinin çox olmadığını göstərməklə yanaşı, bütün qruplar üzrə, o cümlədən STEM kadrlarının əksəriyyətinin olduğu I və IV qruplar üzrə keyfiyyətin orta hədd civarında olduğunu göstərir. Nəzərə alsaq ki, bu orta rəqəm daxili statistikadır, vahid beynəlxalq müqayisəli təhlil zamanı göstəricilərin yetəri qədər olmaması daha qabarıq üzə çıxacaqdır. Məsələn, qruplar üzrə və ya STEM məzunlarının ixtisasları sahəsində işləyib-işləməmələri haqqında tədqiqat aparılsa, daha informativ nəticələr çıxacağı labüddür.

STEM kadrları, informasiya iqtisadiyyatında o qədər kritik məsələdir ki, ölkələr təshil hətta miqrasiya siyasətlərini bu məsələyə müvafiq olaraq dəyişdirirlər. Məsələn, 2020-cı ildə ABŞ, STEM sahəsində təhsil alan 40% civarında beynəlxalq tələbələrin məzun olduqdan sonra ABŞ-da 3 ilə qədər qalması və işləməsi üçün qanun qəbul etmişdir ki, nəticədə böyük əksəriyyəti də ABŞ-da qalmışdır[14]. Xarici tələbələrin STEM üzrə faizi İsveçdə 50%-dən, Finlandiyada 40%-dən, İsveçrə, Danimarka, İslandiya kimi ölkələrdə 30%-dən çoxdur[14]. Digər ölkələr üzrə aparılan təhlillər də STEM sahəsinin əhəmiyyətini bir daha qabardır. Belə ki, İngiltərədə elm və mühəndislik sahəsində yetəri qədər məzun sayı olmadığı, Kanadada isə professional xidmətlərdə xüsusilə İKT və mühəndisliklə ilə əlaqəli sahələrdə STEM peşələrində artım olacağı hesablanmışdır[15]. Koreya Respublikasında rəhbər(CEO) vəzifələrində STEM məzunlarının faizi 2003-cü ildəki 35,9%-dən 2007-ci ilə qədər 46,4%-ə çatmışdır. 2020-ci il Avstraliya siyahıyaalınmasına görə, STEM məzunları, yüksək məşğulluq nisbətinə(81%) və aşağı işsizlik nisbətinə(4%) malik olmuşdur[16].

STEM xətinin(STEM pipeline) davamlı olması üçün, STEM tədrisi ilə yanaşı olaraq, tədqiqatçıların kəmiyyəti və xüsusilə də onların keyfiyyəti çox əhəmiyyətlidir. STEM xətti ancaq bu şəkildə dayanıqlı təşkil edilərsə iqtisadiyyata və iqtisadi artıma təsiri baş verər, əks halda ölkə “beyin köçü”nə məruz qalar. İƏİT ölkələri üzrə aparılan tədqiqatda, 1995-ci ildən 2020-ci ilə qədər tədqiqatçıların sayının ölkənin ümumi işçi sayında artımı müşahidə edilmişdir[17]. Bu artım, beyin köçünə məruz qalmamaq, onların iqtisadiyyata təsirini artırmaq məsqəsilə izah edilə bilər. Qeyd edilən tədqiqatda, Cənubi Koreya Respublikası artım tempinə liderlik edir, Aİ ölkələri onu izləməyə çalışır, Rusiya xaric digər ölkələr isə artım tempini ən azı sabit saxlamağa çalışır. Azərbaycan Respublikasında tədqiqatçıların sayı heç də aşağı deyil. Dünya İqtsadi Forumun statistikalarına əsaslanaraq Google Publilc Data Explorer
xidməti vasitəsilə çəkilən qrafiklərdən göründüyü kimi, 6 ölkə üzrə elm və mühəndislik işçilərinin sayı 2005-2020-ci illər arasında kifayət qədər olsa da, keyfiyyəti xarakterizə edən göstərici kimi verilən patent sayına görə isə Azərbaycan Respublikası diqqəti cəlb edəcək şəkildə geri qalmaqdadır[18].

Bütün bu təhlillərdən sonra, qeyd edilməlidir ki, kadrların keyfiyyəti və rəqabətliliyi, innovasiya əsaslı iqtisadiyyata keçid şəraitində isə xüsusilə STEM kadrları zəif nöqtə kimi ölkənin gələcəyini təhdid etməkdədir. Bu problemi aradan qaldırmaq üçün STEM istiqamətindəki siyasətləri beynəlxalq təcrübəyə əsaslanaraq 3 kateqoriyada qiymətləndirilməli və addımlar atılmalıdır[19]:

  1. Effektiv və cəlbedici STEM tədris planı və təlim metodu formalaşdırmaq
  2. STEM sahəsindəki müəllimlərin təhsil və professional inkişafının artırılması
  3. Cavan nəslin STEM karyerasına istiqamətləndirilməsi

NƏTİCƏ

İnsan kapitalı ölkələr üzrə bərabərləşməyə doğru sürətlə addımladığı şəraitdə, dünya dövlətləri qlobal iqtisadi səmərəliliyin artırılması üçün bir çox işlər görməkdədir. Bu müstəvidə hətta, STEM sahəsində aparıcı qüvvənin kişilər olması və qadınların innovasiyada cüzi iştirakı məsələsi qlobal tədqiqat mövzusuna çevrilmişdir. Səmərəliliyin artırılması məqsədilə qadın faktorunu STEM-də artırmaq, daha doğrusu STEM kadrlarının tərkibində qadınların da aktivləşdirilməsi və payının artırılması üçün statistik analizlər, təhlillər aparılır və siyasətlər tətbiq edilir. Dünyada baş verən bu proseslər mühitində, dünya əmək bazarı strukturunda gedən dəyişiklikdən Azərbaycan Respublikası uzaq qala bilmədiyi kimi, bu faktora xüsusi əhəmiyyət verilməsi vacib məsələlərdəndir. Məhz bunun üçün, innovasiya əsaslı iqtisadiyyata keçidi sürətləndimək, iqtisadi artımın davamlılığını təmin etmək, iqtisadiyyatın diversifikasıyalaşmasını maksimumlaşdırmaq və uzun müddətli iqtisadi inkişafa nail olmaq üçün STEM kadrların hazırlanması sahəsində daha böyük işlər görülməlidir.

QEYD: 1 – Qeyd edilən hesabatda[4], metodologiya baxımından “yüksək texnologiya işləri” hesablanarkən, bütün sektorlardakı STEM işləri ilə birlikdə yüksək texnologiya sektorundakı bütün işlər nəzərdə tutulmuşdur.

ƏDƏBİYYAT SİYAHISI:

Dəyanət Akif oğlu Əhmədov

Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyinin İqtisadi İslahatlar Elmi-Tədqiqat İnstitutunun doktorantı

Throwing Stones

Daşla mübahisə etdikdə yumurta həmişə haqsızdır.

Afrika atalar sözü

Bu məşğələ insanların zorakılıq aktlarına cəlb olunmasının səbəblərini müəyyən etmək üçün rol oyunundan istifadə edir.

• Yaşamaq, azadlıq və şəxsi təhlükəsizlik hüququ
• Qanun qarşısında şəxsiyyət kimi tanınmaq hüququ
• Qanunla bərabər səviyyədə qorunmaq hüququ

• İnsanların zorakı davranmasının səbəbləri və onların zorakılığının nəticələrinin başa düşülməsini inkişaf etdirmək
• Zorakılığa dinc şəkildə cavab vermək bacarıqlarını inkişaf etdirmək
• Şəfqət, ədalət və məsuliyyət hislərini təbliğ etmək

• Hər kiçik qrup üçün materialın nüsxələri
• Daşlar (istəyə görə)

• Hər kiçik qrup üçün bir ədəd olmaqla materialın surətini çıxardın. Hər qrupun məşq etməsi və kiçik səhnəciyi qrupun qalanına göstərə bilməsi üçün kifayət qədər yeri təmin edin.

Key Date
  • 12 Fevral Qırmızı Əl Günü

Instructions

1. İştirakçılardan özlərini qəzəbli və ya məyus hiss etikləri və dağıdıcı davranmağı arzuladıqları halı xatırlamağı xahiş edin. İştirakçıların özlərini əqli olaraq həmin vəziyyətə
qaytarması üçün bir neçə saniyə səssiz qalın.
2. Bir neçə könüllüdən öz vəziyyətlərini qrupun digər üzvləri ilə bölüşməyi xahiş edin, belə ki, onlar baş verənləri və həmin vaxtda keçirdikləri hisləri təsvir etməlidirlər.
3. Daş atmağa hazırlaşan şəxs kimi dayanaraq rol oyununu təqdim edin. Sizin duruşunuz qəzəbli və ya məyus, eləcə də məqsədli şəkildə daş atan şəxsi nümayiş etdirməlidir. Bir neçə saniyə bu vəziyyətdə qalın.
4. İştirakçıları 6-7 nəfərlik kiçik qruplara ayırın. Onlara zorakı hadisəni əks etdirən və sonda, daş atmağa hazırlaşmaq aktı ilə yekunlaşan kiçik səhnəcik qurmaq üçün 30 dəqiqə vaxtları olduğunu deyin.
5. Nəzərə alınmalı suallar materialının nüsxələrini paylayın və bunun qrupların səhnəcəyi planlamasına kömək məqsədi daşıdığını izah edin.
6. 30 dəqiqə sonra kiçik qrupları bir yerə toplayın və onları qrupun qalanına öz səhnəciklərini nümayiş etdirməyə dəvət edin. Hər nümayişdən sonra, tamaşaçıların gördüklərinə reaksiya verməsi və sualları cavablandırması üçün bir neçə dəqiqə vaxt ayırın.
7. Bundan sonra, təhlil və qiymətləndirməyə keçin.

Təhlil və qiymətləndirmə

• Müxtəlif səhnəciklərin məna kəsb etdiyini hiss etdiniz? Onlar sizin kimisə daş atmağa nəyin vadar edə biləcəyini başa düşməyinizə kömək etdi?
• Müxtəlif rol oyunlarında özünü göstərən və zorakılıq etmək istəyini oyatmaqda mərkəzi yer tutan hislər və ya emosiyalar oldu?
• Sizin fikrinizcə, niyə insanlar kimisə incitmək və ya nəyisə zədələmək ehtiyacı hiss edirlər? Zərər vermək və ya incitmək aktı ona səbəb olan məsələni həll etməyə kömək
edir? Niyə? Niyə yox?
• Bu məşğələ sizin və ya ətrafınızdakıların zorakılıq aktlarını başa düşməyinizə kömək etdi? Necə?
• Heç başa düşə bilmədiyiniz zorakılıq aktları var? İnsanları müharibələrdə savaşmağa, binaları və ya digər insanları partlatmağa nəyin vadar etdiyini başa düşə bilirsiniz?
• Bəzi ölkələrin üzləşdiyi terror təhdidlərini necə başa düşürsünüz?
• Zorakılıq aktına nəyin səbəb olduğunu başa düşmək və onu əsaslandırmaq arasında fərq var? Zorakı aktların arxasında nəyin olduğunu başa düşmək vacibdir? Niyə?
Niyə yox?
• Zorakılıq aktlarına cavab verməyin ən yaxşı yolu nədir? Daha zorakı şəkildə və ya dinc yolla cavab verməyin üstünlükləri və çatışmazlıqları nələrdir?
• Hər rol oyununda toxunulan insan hüquqları hansılar idi?

Fasilitator üçün məsləhətlər

Əgər qrup üzvləri bir-birini yaxşı tanımırlarsa, ilkin öz təcrübələrini bölüşmə tapşırığını etməyə bilərsiniz. Alternativ kimi, siz fərdi təcrübələri bölüşmə tapşırığının birinci hissəsini edə, lakin hisləri digərləri ilə bölüşmək hissəsini, istədikləri halda, kiçik qruplarda aparmağı iştirakçıların öz ixtiyarına buraxa bilərsiniz.

Rol oyunları iştirakçıların real qəzəblərini dilə gətirməsinə imkan verə bilər. Buna görə də, siz bu məşğələyə daha çox vaxt ayırmaqla iştirakçıların məsələləri tələsmədən nəzərdən keçirməsini təmin edə bilərsiniz.

Hər qrupun səhnəciyindən sonra onların qiymətləndirilməsi və təqdimatları ilə bağlı sp-esifik məsələlərə baxılması üçün bir neçə dəqiqə vaxt ayırın, lakin bu mərhələdə müzakirələrin həddən artıq uzanmasına imkan verməyin. İlk əvvəl, bütün səhnəciklərə baxmaq, daha sonra isə onlarda qaldırılan ümumi məsələlərin müzakirəsinə keçmək daha yaxşı olar.

Təhlildə, terrorçuların zorakılığı məsələsinə birbaşa toxunmağınız faydalı ola bilər və ya gənclər özləri onu qaldıra bilər. Terrorçu aktları açıq şəkildə qınamağa başlamaq yerinə müm-kün motivlərin sərbəst müzakirəsinə şərait yaradın. Bu aktların mümkün psixoloji səbəblərini onların nəticələrindən ayırmaq faydalı ola bilər; bunu etmək üçün qrupla problem ağacı düzəltmək məşğələsini edə bilərsiniz (aşağıya baxın).

Bir tərəfdən zorakılıq aktlarını törədənlərin də fərdlər və insanlar olması, digər tərəfdən isə, zorakılıq aktlarının qəbuledilməzliyi, xüsusilə də, onların nəticələri digərlərinə əziyyət verdikdə, arasında balansı gözləmək olduqca vacibdir. Bu məsələlərin hər ikisi insan hüquqları fikrinə uyğundur və hər ikisi zorakılıq və qarşılıqlı etibarsızlıq dövründən çıxış yolu tapmaq üçün əhəmiyyətlidir.

Variantlar

Daş atmaq duruşu bir çox insanların gözündə İşğal olunmuş Fələstin Ərazilərindən olan şəkilləri və İsrail əsgərlərinə daş atan Fələstin gəncləri, o cümlədən uşaqları ilə bağlı mətbuatda yayımlanan xəbərləri canlandırır. Siz müharibənin uşaqların insan hüquqlarını necə pozduğunu iştirakçıların diqqətinə çatdırmaq üçün qeyd olunanları məşğələ çərçivəsində və ya daha sonra ssenari şəklində səhnəcik kimi oynaya bilərsiniz.

Suggestions for follow-up

İcmanızda olan real zorakılıq nümunəsini götürün və ona aparıb çıxaran aktları nəql etməyə çalışın. Siz bunu bir hadisənin digərinə apardığı vaxt şkalası şəklində təqdim edə bilərsiniz. Qrupdan vaxt şkalasında zorakılığın qarşısının alına biləcəyi və ya münaqişənin yumşaldıla biləcəyi məqamları müəyyən etməyi xahiş edin.

Terrorizm mövzusunu “Çahal Böyük Britaniyaya qarşı” məşğələsi ilə davam etdirə bilərsiniz.

Daş atmaq bəzən daşlamaqla edam etmək ənənəsi ilə əlaqələndirilir. Dini və mədəni ənənələr və insan hüquqları arasındakı əlaqə həmişə maraqlı və əksər hallarda mübahisəlidir. Qrup ənənələr və inamların zaman ərzində necə dəyişdiyini öyrənmək istəyərsə, “Tezliklə köhnələcək” məşğələsinə baxın.

Alternativ kimi, kiber-xuliqanlar tərəfindən həyata keçirilən zorakılığı araşdırmaq üçün “Mənim həyatım tamaşa deyil” məşğələsindən istifadə edə bilərsiniz.

Əlavə məlumat

Məşğələdə sizin icmanızdakı zorakılıq aktlarının müəyyən edilmiş nümunələrindən seçin, həmin problemlərlə məşğul olan, həm zorakılıq edənlərə, həm də qurbanlara yardım edən təşkilatları tapın. Qrupun müxtəlif zorakılıq aktlarını dayandırmaq üçün nə edə biləcəyini aşkar edin.

Qlobal Qırmızı Əl Hərəkatını dəstəkləyən təşkilatlara Human Rights Watch, Beynəlxalq Amnistiya Təşkilatı, Almaniya Gənclər Qırmızı Xaçı, Terre des Hommes və Plan İnternational daxildir.
www.redhandday.org.

BMT 2008-ci ildə dünya üzrə 250,000-dən artıq uşaq əsgər olduğunu müəyyən etmişdi. Zorakılıq aktlarına məcbur edilən bu uşaqlar haqqında daha çox məlumat toplayın və kiçikyaşlıların əsgər kimi istifadə olunmasının qarşısını almaq üçün çoxsaylı hərəkatlardan birinə qoşulun. Eyni zamanda, siz keçmiş əsgər olan uşaqların islah edilməsi üzrə iş aparan təşkilatlar barəsində məlumat toplaya bilərsiniz. Axtarış motorunuza “uşaq əsgərlər” yazın və ya www.warchild.org, human rights watch, www.hrw.org, www.redhandday.org saytlarına baxın.

Əlavə məlumat

Qeyd
Məşğələ Fiona Makbet və Nik Faynın Odla Oynamaq kitabındakı (New Society Publishers, 1995) fikirə əsaslanır.

Problem ağacı problemlərin təhlili üçün faydalı vizual üsuldur. Bu metod beyin fırtınası və beyin xəritəsinin kombinasiyasıdır.

Ağacın gövdəsi problemi təmsil edir. İnsanlar prob-lemin ağacın kökləri ilə təmsil olunmuş səbəblərini müəyyən etməklə başlayır, daha sonra, budaqlarla təmsil olunmuş nəticələri müəyyən edirlər. Problemlər və nəticələr sosial, iqtisadi və siyasi faktorlarla bağlı ola bilər. Onlar, həmçinin, insanların yanaşmaları və davranışından ortaya çıxa bilər. Daha ətraflı məlumat üçün www.thechangeagency.org saytına daxil olun və “problem ağacı təhlili” barəsində axtarış aparın.

Paylanmalı materiallar

Nəzərə alınmalı suallar
Rol oyununu planlayarkən aşağıdakı suallar barəsində düşünməlisiniz:
• Bu şəxs kimdir və onlar nəyə yaxud kimə daş atırlar?
• Daşı atan şəxs və daş atılan şəxs və ya obyekt arasında əlaqə nədir?
• Onların yanında kimsə var yoxsa təkdirlər?
• Əgər yanlarında başqaları varsa, onlar bu insidentə necə cəlb olunurlar (əgər olunublarsa)?
• Şəxs daş atmaqla nəyə nail olmaq istəyir?
• Daş atılmasına gətirib çıxaran hadisələr hansılar olub: bu qəflətən baş verən haldır yoxsa əvvəlcədən planlaşdırılıb?
• Daş atmaq qərarını oyadan konkret bir hadisə olub?
• Daş atmağa hazırlaşan şəxsin ağlından hansı fikirlər keçir?
• Bu akta gətirib çıxaran müddətdə şəxsin ağlından hansı fikirlər keçib?

Jay Dave

Ad və soyad Jay Dave. Jay Dave adının və soyadının adının, mənşəyinin, uyğunluğunun mənası. Bütün onlayn xidmətlər.

Jay Dave mənasını verin

Jay Dave sözü: adı Jay və soyadı Dave adının xülasə təhlili.

Jay adının mənası

Jay adının mənası. Jay adı nədir?

Soyadı ilə Dave

Dave soyadının mənası. Dave soyadı nə deməkdir?

Jay və Dave uyğunluğu

Soyadı Dave və Jay adını uyğunlaşdırın.

Jay soyadlarla uyğunluq

Soyadı ilə Jay adı uyğunluq testi.

Dave adlarla uyğunluq

Adlar ilə Dave soyad uyğunluğu testi.

Jay digər adlarla uyğunluq

Jay digər ilk adlarla uyğunluq testi.

Dave digər soyadlarla uyğunluq

Digər soyadlarla Dave uyğunluq testi.

Jay adıyla soyadların siyahısı

Jay adıyla ən ümumi və nadir surnam.

Dave ilə gedən adlar

Dave soyadına sahib ən ümumi və nadir adlar.

Jay ilk adın mənşəyi

Jay adının mənşəyi.

Jay ilk ad definition

Digər dillərdə bu ad, imla və tələffüz variantları, ilk Jay qadın və kişi varyantları.

Jay üçün takma adlar

Jay diminutive adları.

Jay nasıl okunur

Müxtəlif ölkələrdə və dillərdə Jay sözünü necə yazırsınız?

Jay digər dillərdə

Jay adının başqa bir ölkənin başqa bir dildə olan adına uyğun olduğunu öyrənin.

Jay ən yaxşı ad mənaları: Ciddi, Səxavətli, Müasir, Diqqətli, Temperamental. Getmək Jay adının mənası.

Dave ən yaxşı soyad mənaları: Temperamental, Ciddi, Şən, Aktiv, Dəyişkən. Getmək Soyadı ilə Dave.

Jay ilk adın mənşəyi. ShVə yat fVə yam of names beginning with the sound J, such as James Və ya Jason. It was Və yaiginally used in America in honour of founding father John Jay (1749-1825), whose surname was derived from the jaybird. Getmək Jay ilk adın mənşəyi.

Jay adı azaldır: Jimi, Jimmie, Jimmy. Getmək Jay üçün takma adlar.

Transkripsiya və ya birinci adı necə Jay: JAY. Jay nasıl okunur.

Müxtəlif ölkələrdə və dillərdə Jay adları ilə eyni adlar: Akiba, Akiva, Cobus, Coos, Giacobbe, Giacomo, Hagop, Hakob, Hemi, Iacobus, Iacomus, Iacopo, Iago, Iakob, Iakobos, Iakopa, Iason, Ib, Jákob, Jaagup, Jaak, Jaakko, Jaakob, Jaakoppi, Jaap, Jacky, Jacob, Jacobo, Jacobus, Jacó, Jacopo, Jacques, Jago, Jaime, Jaka, Jakab, Jakes, Jakob, Jakov, Jakša, Jakub, Jákup, James, Jamie, Jaša, Jason, Jaume, Jaumet, Jeppe, Jockel, Jokūbas, Kapel, Kimo, Koba, Kobe, Kobus, Koos, Koppel, Kuba, Lapo, Séamas, Séamus, Seumas, Shamus, Sheamus, Sjaak, Yaakov, Yago, Yakiv, Yakov, Yakub, Yakup, Yankel, Yaqoob, Yaqub, Yasha. Getmək Jay digər dillərdə.

Jay adıyla ən ümumi soyadlar: Lee, Patel, Shah, Thakkar, Gokul. Getmək Jay adıyla soyadların siyahısı.

Dave soyadına sahib ən ümumi adlar: Malay, Bhavyata, Suhag, Rudra, Chirag. Getmək Dave ilə gedən adlar.

Jay və Dave ‘un uyğunluğu 76%. Getmək Jay və Dave uyğunluğu.

İkili seçim brokerlərinin reytinqi:
  • Binomo
    Binomo

    Ən yaxşı ikili seçim brokeridir!
    Pulsuz təlim və demo hesabı!

Bir cavab yazın

;-) :| :x :twisted: :smile: :shock: :sad: :roll: :razz: :oops: :o :mrgreen: :lol: :idea: :grin: :evil: :cry: :cool: :arrow: :???: :?: :!: